Pages

Sunday, 14 July 2013

Mưa nguồn (Bùi Giáng)

Thơ Bùi Giáng 

Chào Nguyên Xuân 

Xin chào nhau giữa con đường
Mùa xuân phía trước miên trường phía sau
Tóc xanh dù có phai màu
Thì cây xanh vẫn cùng nhau hẹn rằng.

Xin chào nhau giữa lúc này
Có ngàn năm đứng ngó cây cối và
Có trời mây xuống lân la
Bên bờ nước có bóng ta bên người

Xin chào nhau giữa bàn tay
Có năm ngón nhỏ phơi bày bóng con
Thưa rằng những ngón thon thon
Chào nhau một bận sẽ còn nhớ nhau

Xin chào nhau giữa làn môi
Có hồng tàn lệ khóc đời chửa cam
Thưa rằng bạc mệnh xin cam
Giờ vui bất tuyệt xin làm cỏ cây

Xin chào nhau giữa bụi đầy
Nhìn xa có bóng áng mây nghiêng đầu

Hỏi rằng: người ở quê đâu?
Thưa rằng: tôi ở rất lâu quê nhà
Hỏi rằng: từ bước chân ra
Vì sao thấy gió đàn xa dặm dài?
Thưa rằng: nói nữa là sai
Mùa xuân đang đợi bước ai đi vào
Hỏi rằng: đất trích chiêm bao
Sá gì ngẫu nhĩ mà chào đón nhau
Thưa rằng: ly biệt mai sau
Là trùng ngộ giữa hương màu Nguyên Xuân.

______________________________________________

Phụng hiến

Con có nghĩ: ắt là phải thế 
Một đôi lần con ghì siết hai tay 
Nàng thơ đẹp của trần gian ứa lệ 
Bảo con rằng: hãy nhớ lấy phút giây 
B.G. 

Ngày sẽ hết tôi sẽ không ở lại 
Tôi sẽ đi và chưa biết đi đâu 
Tôi sẽ tiếc thương trần gian mãi mãi 
Vì nơi đây tôi sống đủ vui sầu 

Cây và cối bầu trời và mặt đất 
Đã nhìn tôi dưới sương sớm trăng khuya 
Mở buồng phổi đón gió bay bát ngát 
Dừng bên sông bến cát buổi chia lìa 

Hoàng hôn xuống, bình minh lên nhịp nhịp 
Ngàn sao xanh lùi bước trước vừng hồng 
Ngày rực rỡ đêm êm đềm kế tiếp 
Đón chào tôi chung cười khóc bao lần 

Tôi đã gửi hồn tôi biết mấy bận 
Cho mây xa cho tơ liễu ở gần 
Tôi đã đặt trong bàn tay vạn vật 
Quả tim mình nóng hối những chờ mong 

Sông trắng quá bảo lòng tôi mở cửa 
Trăng vàng sao giục cánh mộng tung ngần 
Gió thổi giậy lùa mơ vào bốn phía 
Ba phương trời chung gục khóc đêm giông 

Những giòng lệ tuôn mấy lần khắc khoải 
Những nụ cười tròn mấy bận hân hoan 
Những ngoảnh mặt im lìm trong ái ngại 
Những bắt tay xao động với muôn vàn 

Những người bạn xem tôi như ruột thịt 
Những người em dâng hết dạ cho tôi 
Những người bạn xem tôi là cà gật 
Những người em không vẹn nghĩa mất rồi 

Trần gian hỡi? tôi đã về đây sống 
Tôi đã tìm đâu ý nghĩa lầm than 
Tôi ngẩng mặt ngó ngàn mây cao rộng 
Tôi cúi đầu nhìn mặt đất thấp đen 

Tôi chấp thuận trăm lần trong thổn thức 
Tôi bàng hoàng hốt hoảng những đêm đêm 
Tôi xin chịu cuồng si để sáng suốt 
Tôi đui mù cho thoả dạ yêu em 

Tôi tự nguyện sẽ một lần chung thuỷ 
Qua những lần buồn tủi giữa đảo điên 
Thân xương máu đã đành là uỷ mị 
Thì xin em cùng lên thác xuống ghềnh 

Em đứng mũi anh chịu sào có vững 
Bàn tay bưng đĩa muối có chấm gừng 
Tôi đã nguyện yêu trần gian nguyên vẹn 
Hết tâm hồn và hết cả da xương 

Xin yêu mãi yêu và yêu nhau mãi 
Trần gian ôi! cánh bướm cánh chuồn chuồn 
Con kiến bé cùng hoa hoang cỏ dại 
Con vi trùng cùng sâu bọ cũng yêu luôn 

Còn ở lại một ngày còn yêu mãi 
Còn một đêm còn thở dưới trăng sao 
Thì cánh mộng còn tung lên không ngại 
Níu trời xanh tay với kiễng chân cao 

Nhưng em hỡi trần gian ôi ta biết 
Sẽ rồi ra vĩnh biệt với ngươi thôi 
Ta chết lặng bó tay đầu lắc 
Đài xiêu ôi xuân sắp rụng mất rồi 

Đêm ứa lệ phồng mi hai mắt 
Bàn tay ta nhỏ như lá cây khô 
Mình hoa rã đầm đìa sương theo móc 
Đỡ làm sao những cánh tiếp nhau rơi 

Ta gửi lại đây những lời áo não 
Những lời yêu thương phụng hiến cho em 
Rồi ta gục đầu trên trang giấy hão 
Em bảo rằng 

- Đừng tuyệt vọng nghe không 
Còn trang thơ thắm lại với trời hồng

______________________________________________

Màu xuân 

Xin ngó lại bàn chân em bước 
Vì em đi vào lúc gió đương bay 
Năm ngón nhỏ như sương đầm lá ướt 
Em đưa tay anh vói bắt chừng này 

Ngồi kể lại chuyện ngày xưa cũ kỹ 
Em không nghe vì anh cũng không nghe 
Hồn hoa phấn xông hương sầu dị dị 
Tóc vàng tơ tỉ mỉ ngón tay đè 

Vì ngọc trắng cát lầm thu xiêu lệch 
Gió băng trời xin thổi bụi bay theo 
Ngàn xuân rộng vô ngần trong bóng nguyệt 
Đầu xanh em tư lự suối thông đèo 

Nằm xuống cỏ nghe tràn lan nước gội 
Chảy vòng quanh Thu Lục Tỉnh bao la 
Cồn Sa Đéc Sóc Trăng sương vòi või 
Gió lên bờ kim hải sóng xanh xa 

Chợt ngoảnh lại thấy rằng em ngủ mất 
Em ngủ quên phiền sương rộng trăng ngà 
Hồn bỏ lại mộng thừa trong thớ đất 
Anh nhìn em trong suốt giữa xương da

______________________________________________

Bờ lúa 

Em chết trên bờ lúa 
Để lại trên đường mòn 
Một dấu chân bước của 
Một bàn chân bé con 

Anh qua miền cao nguyên 
Nhìn mây trời bữa nọ 
Đêm cuồng mưa khóc điên 
Trăng cuồng mưa trốn gió 

Mười năm sau xuống ruộng 
Đếm lại lúa bờ liền 
Máu trong mình mòn ruỗng 
Xương trong mình rã riêng 

Anh đi về đô hội 
Ngó phố thị mơ màng 
Anh vùi thân trong tội lỗi 
Chợt đêm nào gió bờ nọ bay sang

______________________________________________

Trò chuyện 

Ngồi đây nói chuyện 
Lúc trời cao thổi gió xuống xanh nguồn 
Em thốt lời bằng miệng 
Và bằng môi hơi thở tự đâu tuôn 

Em sẽ thành con kiến 
Tôi thành con chuồn chuồn 
Lời sẽ câm trên miệng 
Nhưng nơi nào còn hơi thở luôn luôn 

Những hòn sỏi lăn đi rất chậm 
Chuồn chuồn bay không biết tới nơi nào 
Con kiến bé có bao giờ lận đận 
Lúc đi về trong cổ lục chiêm bao 

Em sẽ bỏ lại đằng sau em bỏ 
Những nỗi đời về ở giữa nhân gian 
Ta sẽ tạo lại mối tình sâu bọ 
Về hư vô vĩnh viễn bóng buông màn

______________________________________________

Chiều 

Em ngó buổi chiều buồn có phải
Buồn cũng như buồn những buổi chiều xưa
Tròng con mắt đã mỏi mòn có phải
Sắc của trời hương của đất lưa thưa

Những nhịp bước bên đường còn dội mãi
Vang về đâu không vọng lại hồi âm
Của réo rắt riêng một lần mãi mãi
Gió phương trời ù mộng giữa hoa tâm

Em hỏi mãi tuy biết lời đáp lại
Chẳng bao giờ thoả đáng giữa đời câm
Em ngó mãi những chiều về trở lại
Mang những gì về trong cõi trăm năm

______________________________________________

Vỗ về 

Ta đứng lại bên này chờ đợi 
Ồ phải không? Em đó phải không 
Ta đếm lại từng ngón tay lẩy bẩy 
Đời chúng ta là mấy trăng tròn 

Ngày vui ngắn? Lòng đã vơi mấy bận 
Ngày vui đi? Mấy bận giữa lòng ta 
Để lây lất mưa về xuân lấm tấm 
Ồ thiều quang tan biến vội sao mà 

Em có khóc? Ta xin em đừng khóc 
Em nhìn ta lệ chảy có vui gì 
Trang phượng mở giữa nguồn em hãy đọc 
Nước xuôi dòng ngàn thu hận mang đi.

______________________________________________

Kể chuyện 

Kể lại chuyện rằng năm đã cũ 
Đã bao giờ một bận muôn năm 
Em nhớ chuyện rằng xưa lỡ dở 
Diều đứt dây trẻ cũng cầm bằng. 

Kể lại chuyện rằng dù sao nữa 
Nguồn xưa sóng lạc nước tiêu dao 
Mắt khép mi sầu không lệ nữa 
Nhìn nhau bận đó cúi xin chào. 

Bốn vó lên đèo truông ải vang 
Trùng quan một bận gió lên ngàn 
Tiền trình cỏ lạ xông ngây ngất 
Con mắt khô rồi ngó ngửa ngang.

______________________________________________

Xuân thu trang phượng

Trời cao nguyên lụt tràn đê 
Nguồn trôi nước lũ xuống đè cát xanh 
B.G. 

Mùa Xuân hẹn Thu về em trở lại 
Ta nhìn nhau trong bóng nước mơ màng 
Nước chảy mãi bởi vì xuân trở lại 
Với giòng trong em hẹn ở bên đường 

Em sẽ khóc khi nhìn trong khóe mắt 
Thấy một mình người đi lại lang thang 
Còn ghi giữ ân tình trong cỏ nhặt 
Múa vi vu vì hẹn với truông ngàn 

Ta sẽ đợi nghe đời em kể lại 
Thuở xưa kia... bờ nước ấy xưa kia 
Ta sẽ đợi nghe đời em nói mãi 
Bên đời ai vạn đợi đã chia lìa 

Mùa xuân hẹn thu về em trở lại 
Bên đời đi còn giữ mãi hay không 
Giòng bất tuyệt xanh ngần xuân thơ dại 
Sầu hoang vu vĩnh hạ vọng non hồng

______________________________________________

Nausicaa

Bon voyage, notre hôte! au pays de 
tes pères, quand tu seras rentré, 
garde mon souvenir!... 
Odyssée 

Ngày về sum họp quê khơi 
Xin chàng hãy nhớ ai người buổi kia 
Tương giao để hận chia lìa 
Bờ xanh gió thổi đầm đìa lệ em 

Biển xô về bến cát mờ 
Nửa đời trôi giạt em chờ đón tôi 
Bình minh thơ dại hai môi 
Lời chưa nói cũng như lời đã trao 
Còn lưa hơi thở miệng đào 
Đêm qua kỳ mộng giọng nào đã nghe 
Ngày sau chuyện cũ bên hè 
Tiếng than đầu lá dội về trong sương 
Tàn canh với hận sa trường 
Những người đã khuất trên đường viễn chinh 
Triền miên hải đảo một mình 
Chiều xanh lớp lớp sóng bềnh bồng mây 
Mùa xuân hiện giữa ngàn mai 
Nguyên hình Nữ Chúa trên ngày phù du

______________________________________________

Ngoài Trung

Về thung lũng ngó cành hoang 
Chiều ru bóng lãng đãng vàng gió bay 
Bình nguyên tự bữa xa ngày 
Đường ngang lối dọc đến rày chửa nguôi 
Mùa trăng sương cỏ bên người 
Nguyên sơ đầu mộng môi cười trong bông 
Chợt quên đời đổ giọng hồng 
Màu pha nước giếng xuống giòng xuân trôi 
Ngàn năm ám chướng đi rồi 
Rừng biêng biếc giữ mây trời phiêu du

______________________________________________

Xuân Bình Dương

Xin lời mở rộng con mương 
Xin chiều bến đỗ Bình Dương bây giờ 
Những bàn chân bước đơn sơ 
Những bàn tay những mùa thu trong mình 
Xin lời nói hãy nín thinh 
Xin hàng phượng đỏ bên đình ngơ cho 
Bến sông ghe đỗ bây giờ 
Ngàn năm thôn nữ lên bờ ướt chân 
Xin người em hãy lại gần 
Nhắm hai mắt mở muôn phần hai con 
Ngó sương mây lục trời tròn 
Ngó sương muối nhuộm tóc còn xanh vai 
Bàn chân đen ngón không dài 
Bàn tay đen ngón nắm hoài không nguôi 
Bây giờ xin hãy nhìn tôi 
Người em ấy nhận ra người anh chưa.

______________________________________________

Giã từ Đà Lạt 

Nói nữa sao em, với lời lỡ dỡ 
Đường lây lất chiều bay sương lổ đổ 
Đứng bên trời em ở lại hôm qua 

Ngàn thông ơi ở đó đón bóng tà 
Và giữ lại chuyện đời ta đi mất 
Bước khúc khuỷu truông ngàn khe khóc lóc 
Dặm mơ màng tăm tắp mấy mù khơi 

Lùi bay đi để ở lại bên người 
Tơ vấn vít gió muà mời mọc én 
Tay lẩy bẩy níu gì xuân bay biến 
Ô thiều quang! làn nước cũ trôi mau 

Em đi lên vói bắt mấy hương màu 
Miền đất Thượng có mấy bờ hoa mọc 
Xa biệt lắm mưa nguồn trên mái tóc 
Đà mấy lần thổi lạc lệ lưa thưa 

Buổi sớm hôm buồn tinh tú ai ngừa 
Bàn chân bước vơi tay buông kể lể 

Trời với đất để lòng em lạnh thế 
Hoa hương ơi còn diễm lệ bao giờ 
Những ân tình đầu liễu rũ lơ thơ 
Còn hay mất trong trăng mờ khuya khoắt 

Người xuống núi mang về đâu có chắc 
Những dịp về còn nữa ở mai sau? 

Dặm hồng vàng ai đứng lại nhìn nhau

______________________________________________

Mở về phương ấy

Con gái khóc bữa nào 
Bây giờ nhắc chi nữa 
Chuyện ngày trước chiêm bao 
Chuyện ngày sau mộng úa 

Em chết bên bờ lúa 
Em chết dưới triều xanh 
Giòng sông kia ấy của 
Mộng ước vỡ tan tành 

Ở bên đường ngồi lại 
Những người đếm tóc nhau 
Kỷ niệm về kinh hãi 
Màu mắt thuở xa nào 

Xin ngó bóng mây trời 
Xin nhìn con cá nhảy 
Xin thấy ở khắp nơi 
Miệng cười thơ dại ấy 

Con gái khóc bữa nào 
Bây giờ xin nhắc lại 
Xin dựng một hàng rào 
Để mở về phương ấy

______________________________________________

Hư vô và vĩnh viễn

Cũng vô lý như lần kia dưới lá 
Con chim bay bỏ lại nhánh khô cành 
Đời đã mất tự bao giờ giữa dạ 
Khi lỡ nhìn viễn tượng lúc đầu xanh 

Buổi trưa đi vào giữa lòng lá nhỏ 
Tiếng kêu kia còn một chút mong manh 
Giòng nức nở như tia hồng đốm đỏ 
Lạc trời cao kết tụ bóng không thành 

Lá cũng mất như một lần đã lỡ 
Trời đã xanh như tuổi ngọc đã xanh 
Trời còn đó giữa tháng ngày lỡ dở 
Hồn nguyên tiêu ai kiếm lại cho mình 

Đường vất vả vó ngựa chồn lảo đảo 
Cồn sương đi vào truông lạnh miên man 
Bờ bến cũ ngậm ngùi sông nước dạo 
Đêm tàn canh khắc vợi nguyệt gương ngàn 

Một lần đứng lên mấy lần ngồi xuống 
Ngón trên tay và tóc xoã trên đầu 
Tình đếm lại muôn vàn thôi đã uổng 
Để bây giờ em có biết nơi đâu 

Bờ trùng ngộ một phen này phen nữa 
Tờ cảo thơm như lệ ứa pha hồng 
Hồn hoa cỏ Phượng Thành Hy Lạp úa 
Nghe một lần vĩnh viễn gặp hư không

______________________________________________

Ly tao 

Giờ ngẫu nhĩ như hồng bay em ạ
Và yêu thương như lá ở bên hoa
Và luyến ái như tơ vàng bốn ngả
Bủa vi vu như thoáng mộng la đà

Em đã lại với đời về nắng ấm
Thắm không gian thương nhớ bóng hình em
Anh đã đợi chờ em từ lâu lắm
Ngày đi không để lại lạnh trăng rằm

Anh mơ ước với ngàn xuân mở rộng
Quên não nùng sa mạc của yêu thương
Chân cứ bước theo nhịp hồn cử động
Em là em anh đợi khắp nẻo đường

Em có nụ cười buồn buồn môi mọng
Em có làn mi khép lá cây rung
Em có đôi mắt như sầu xanh soi bóng
Hồ gương ơi! sao sóng lục vô chừng!

Con mắt ấy có gieo buồn rớt lệ
Trê n nẻo đường lạnh lẽo lối lang thang
Môi thắm ấy mấy lần thao thức kể
Với đèn khuya vò võ mộng khôn hàn

Trời đất nhớ lần đầu ... năm trước ...
Đó một lần đôi mắt đã nhìn lên
Và trời hiểu ngày sau đôi mắt ngước
Một lần kia sẽ còn dịp đáp đền

Em ở lại với đời ta em nhé
Em đừng đi. Cho ta nắm tay em
Ta muốn nói bằng thơ bay nhẹ nhẹ
Vào trong mơ em mộng giấc êm đềm

Ta sẽ đặt mười ngón tay lên mắt
Để nhìn em qua khe hở du dương
Vòng theo máu hai vòng tay khép chặt
Ồ thưa em ta thấy mộng không thường

______________________________________________

Không đề

Vì con mắt cũng buồn như mi mắt 
Em đi về như vui gượng trên môi 
Lời nói kia là lá rụng sương đồi 

Vì hơi thở rớt vào trong buổi tối 
Gió chiều hôm non nước nhớ xanh trời 
Em đi về là tím bạc hai môi 

Vì nhan sắc ngày kia em hoảng sợ 
Chợt bước vào nhìn thân thể như xương 
Em đi về là hé mở môi hường 

Và hé mở môi không hường một lúc 
Sương gió cũ thiên thu về cúi gục 
Cỏ nội đồng là sực tỉnh ra hoa 

Em ra đi - là bưng mặt khóc òa

______________________________________________

Về buôn bán

Giã từ cõi mộng điêu linh
Tôi về buôn bán với mình phôi pha
- Mình ơi! Tôi gọi bằng nhà
Nhà tôi! Tôi gọi mình là nhà tôi
Bây giờ xuôi ngược đôi nơi
Thôi mình ở lại tôi dời chân đi

Thưa rằng: – Ở cái quái gì
Chàng đi thiếp cũng xin đi với chàng.

______________________________________________

Đổ quán 

Thưa em từ bữa lạc đàng 
Đầu hai thứ tóc gió ngàn thổi tung 
Nhớ em miệng đỏ vô cùng 
Hai môi khép mở một vùng cỏ hoa 
Nhớ ngang ngửa dưới trăng ngà 
Lối sương tố vọng canh gà sơ nguyên 
Nhớ em anh rất có quyền 
Ngồi trên bãi rộng quàng xiên vẽ hình 
Bốn bên đổ quán xiêu đình 
Ba bề đờ đẫn một mình anh đi.

______________________________________________

Thưa 

Nói nữa là thôi lời là lở dở 
Bốn chân trời là thế kỷ rã riêng 
Tuần Bạch Ngọc ngàn năm đi hay ở 
Đứng hay ngồi nằm ngửa ngã hay nghiêng 

Cũng không thể quên rằng thân là thể 
Mẩy là mình xương là xảu bên da 
Và kỷ niệm đuổi theo lời là thế 
Xô linh hồn về ở cuối câu ca 

Không quên được không thể nào nói được 
Bầu trời kia xuân nọ chết thôn xanh 
Vườn hoa nở ngậm ngùi hoa ngã gục 
Lá bên cành chưa kịp dứt âm thanh 

Bỏ đô thị bỏ bình nguyên đất ruộng 
Bỏ gian nhà cha mẹ nhớ thương con 
Về huyễn ngạn thượng du buồn đổ xuống 
Thác trôi giòng bờ gió bụi chon von 

Không thể ngó không thể nhìn không thể nói 
Ngày bỏ đi trong dang dở tiếng chào 
Năm tháng ám vong hồn về đô hội 
Nhịp thay vần là mộng giữa chiêm bao 

Giờ đứng lại là bây giờ rất lạ 
Là bao giờ từ buổi lạc tin hoa 
Nhầm bóng nguyệt là sầu đau khôn tả 
Phút trùng lai là ngó vội nhau và...

______________________________________________

Tiếng nói 

Tiếng nói nghe như 
Giọng cười đáp lại 
Buồn đi xa xôi 
Vui về mãi mãi 

Nắm tay nhau trong thương nhớ mộng bên đời 
Bước song song theo gió rộng về khơi 
Ngó mông lung mây trắng ở trên trời 
Mây sáng mây xanh mây mờ mây mỏng.

______________________________________________

Anh lùa bò vào đồi sim trái chín

Anh lùa bò vào đồi sim trái chín 
Cho bò ăn cỏ giữa rừng sim 
Anh nhìn lên trời xanh đỏ chín 
Anh ngó bốn bề cây lá gió rung rinh 

Anh nằm xuống để nhìn lên cho thỏa 
Anh thấy lòng mở rộng đón trời xanh 
Chim ngây ngất vào trong đôi mắt lả 
Anh lim dim cho chết lịm hồn mình 

Anh quên mất bò đương gặm cỏ 
Anh chỉ nghe tiếng cọ rì rào 
Có hay không ? bò đương gặm đó ? 
Hay là đây tiếng gió thì thào ? 
Hay là đây tiếng suối lao xao 
Giữa giòng cỏ xuôi ghềnh chảy xuống ? 

Mùi thoang thoảng lách lau sương đượm 
Mùi gây gây gấy gấy của hương rừng 
Mùi lên men phủ ngập mông lung 
Không biết nữa mà cần chi biết nữa 

Cây lá bốn bên song song từng lứa 
Sánh đôi nhau như ứa lệ ngàn ngàn 
Hạnh phúc trời với đất mang mang 
Với bò giữa rừng hoang đương gặm cỏ 
Với người ngó ngất ngây đương nằm đó 
Không biết trời đất có ngó mình không

______________________________________________

Mắt buồn

Dặm khuya ngắt tạnh mù khơi 
(Nguyễn Du) 

Bóng mây trời cũ hao mòn 
Chiêm bao náo động riêng còn hai tay 
Tấm thân với mảnh hình hài 
Tấm thân thể với canh dài bão giông 
Cá khe nước cõng lên đồng 
Ruộng hoang mang khóc đêm mồng một giêng 
Tạ từ tháng chạp quay nghiêng 
Âm trang sử lịch thu triền miên trôi 

Bỏ trăng gió lại cho đời 
Bỏ ngang ngửa sóng giữa lời hẹn hoa 
Bỏ người yêu bỏ bóng ma 
Bỏ hính hài của tiên nga trên trời 
Bây giờ riêng đối diện tôi 
Còn hai con mắt khóc người một con

______________________________________________

Mai sau em về

Em về mấy thế kỷ sau 
Nhìn trăng có thấy nguyên màu ấy không 
Ta đi còn gửi đôi giòng 
Lá rơi có dội ở trong sương mù? 

Những thương nhớ lạnh bao giờ 
Đường thu chia ngả chân trời rộng thênh 
Đây phồn hoa của thị thành 
Đây hồn thuỷ thảo khóc tình ngửa ngang 
Càn khôn xưa của riêng chàng 
Xưa đài vũ trụ thiếp mang riêng mình 
Bây giờ đón bước em xinh 
Sầu đau nhan sắc bất bình ra sao

No comments:

Post a Comment